A relevancia patrimonial dos petróglifos galegos é un feito indiscutible; perfectamente xustificable desde moitos puntos de vista. Outra cuestión interesante é valorar o grao de emoción que provoca en cada observador, aínda que parécenos que é un dos moi escasos patrimonios que permiten achegarnos a un pasado remoto, e facernos sentir parte dun proceso cultural compartido, iso que nos configura como pobo. E tamén, imaxinar cousas diferentes a cada observador, todas elas suxestivas, estimular o orgullo por ese tesouro inaudito que se nos transmitiu.
O autor destes parágrafos vese a si mesmo, lamentablemente, como un vello fungón. E o queixume non é por vello, que constitúe a porta á sabedoría, máis ben da paulatina conversión nun científico afastado das esferas de decisión e incapacitado para cambiar as cousas. E ver tamén que os avances son poucos, tímidos e insuficientes a pesar da urxencia das necesidades. E só nos queda escribir ideas, por desgraza vellas ideas redundantes, expresadas numerosas veces en foros moi diversos, na esperanza que poidan mobilizar algunhas vontades.
Cando dicimos que case todo está devandito é porque se pode demostrar: hai moitos textos de interese, escritos por nós e por outros máis capacitados. Pero hoxe, por razóns seica irrelevantes, parécenos necesario facer unha pequena reflexión sobre aquilo co que empezamos: os petróglifos. E sobre as luces e sombras nas políticas de protección desenvolvidas nos últimos (corenta) anos.
Poden recoñecerse incontestables luces: áreas arqueolóxicas nas que se pode gozar dunha visita razoablemente agradable, espazos tan singulares como o PAAR de Campo Lameiro, e sobre todo moitas accións menores, impulsadas por axentes diversos (concellos, asociacións, comunidades de montes etc.) que puxeron en marcha actuacións que nos merecen enorme respecto.
Se entrecerramos os ollos, adivíñanse certos detalles que oculta a mirada superficial e xeneralizadora. E desexo mencionar, algo desordenadamente, os que me veñen á cabeza, por tratarse de impresións redundantes, que adiviño similares noutros espectadores:
- Con frecuencia, a experiencia dunha visita a petróglifos é lamentable, pola incapacidade para velos. Nin sequera unha mirada experta é capaz ás veces de recoñecer os gravados, con frecuencia moi tenues. Non sería recomendable, polo menos nos sitios visitables, suxerir as horas recomendables de visita?, esas horas milagrosas nas que os gravados aparecen á vista, non sería unha experiencia moito máis enriquecedora, mesmo emocionante?;
- Existe unha páxina web institucional na que se mostren todos os sitios visitables?. Unha páxina na que programar ou preparar a visita, que mostre rutas de acceso, calcos, incluso esas horas recomendadas, etc. A resposta é evidente, e de novo recomendo unha procura na internet: no meu caso, a primeira páxina que aparece ten un contido lamentable, por escaso (e trátase dunha páxina institucional: https://www.turismo.gal);
- Ou, mellor aínda, para cando as visitas guiadas serán unha norma, ou polo menos unha alternativa mellor explorada?, non lles parece unha forma adecuada, satisfactoria?, gozaron algunha vez dunha visita guiada nocturna?;
- Onde están os calcos, as fotogrametrías, os escaneados cuxa elaboración con frecuencia foi financiada con diñeiro público?, para que serviu ese traballo, ese investimento?, ou só serviu para darnos traballo aos técnicos?. Por que non hai un repositorio agrupado, de consulta pública?;
- Eses mesmos calcos están, nalgúns casos, despregados nos sitios arqueolóxicos, sobre sinais de estilo moi diverso, ás veces de tamaño micrométrico e con frecuencia mal coidada. É tan difícil coidala, renovala?.
- Mesmo, non conviría cambiar de estratexia, quizais mediante o uso de ferramentas como a realidade aumentada?. Iso evitaría o problema anterior, e permitiría personalizar (e cargar de emoción, de novo) a experiencia da visita, converténdoa nun “descubrimento”.
- Deixaremos de instalar pasarelas de madeira?, non nos demos conta que se degradan axiña?, renovámolas cada cinco anos, ou deixamos que os visitantes se expoñan a un accidente?. E se seleccionamos mellor onde instalalas, só limitada a lugares imprescindibles, e non como unha acción indiscriminada?, facémolas de metal?;
- A vexetación ao redor dos afloramentos, está convenientemente limpa ou aparenta descoido?, xera risco de incendio, mesmo para os visitantes?;
- Moitos dos comentarios anteriores teñen que ver cun problema redundante: a falta de mantemento dos espazos visitables. Dá igual que a súa xestión dependa da administración autonómica ou municipal: é complexo atopar un sitio no que se detecte un estado de coidado permanente, como merece o patrimonio cultural. Ninguén se dá conta de que xera un sentimento negativo nos visitantes, de carencia de valor?;
- Para cando deixaremos de pisar os petróglifos, en primeiro lugar os técnicos?. Aínda que só sexa por respecto pero non só, vai sendo hora de modificar os nosos costumes, e adoptar outros máis respectuosos;
- Os actos vandálicos, son divulgados e penalizados convenientemente?, e as desfeitas producidas pola actividade individual ou empresarial?, e polas propias administracións?, para cando o patrimonio cultural deixará de ser o irmán menor nos informes de impacto ambiental?;
- Xa por último, o que produce maior aversión é a mala praxe profesional. As profesións do patrimonio, e especialmente a arqueoloxía e a conservación deberiamos demostrar, en cada intervención, comportamentos éticos e técnicos incontestables cara ao patrimonio colectivo. É perigoso xeneralizar e por fortuna non é a norma, pero coñecemos actuacións que non responden á calidade esixida.
Levarame un tempo algo maior, por ser unha área da miña especialización, o tema das limpezas das rochas gravadas. Debe recoñecerse que a investigación aplicada non avanzou co dinamismo desexado, e seguimos debatendo se os liques son beneficiosos ou prexudiciais. Sen entrar a ese debate, podo asegurar que a solución non pode ser someter aos gravados a periódicas (e agresivas) limpezas. E con todo seguimos desenvolvendo ese tipo de accións, producindo unha acelerada e inxustificable erosión das superficies rochosas. Analicemos, por exemplo, a recente intervención en Rotea de Mendo, en Campo Lameiro. En 2024 executouse unha actuación de obxectivos aparentemente semellantes a outra realizada en 2021, ambas autorizadas polas autoridades: por que, para que?. A xustificación desta última explícase “coma unha necesidade patrimonial básica e imperante ante a deterioración lenta e continuada do ben cultural”. Parécenos unha afirmación discutible: a limpeza (de liques) non e unha condición imprescindible para a preservación (nin para a contemplación e desfrute); máis ben e como dixemos, ten un efecto degradante dadas as agresivas técnicas habitualmente (tamén aquí) empregadas.
A solución tampouco parece ser o emprego indiscriminado de biocidas, cuxa acción será sempre temporal mentres non cambien as condicións ecolóxicas. A eliminación da colonización biolóxica debe ser moi limitada, en casos concretos e ben xustificados (por exemplo, cando impida a documentación inicial). Pasada a moda de produtos de amplo espectro e moi activos (por exemplo, cloruro de benzalconio), tampouco parece moi xustificado o -máis recente- emprego de alcol etílico, un produto escasamente efectivo a curto prazo, ou polo menos tanto (ou tan pouco) como a propia auga. O uso de alcol é un método pasivo de control da poboación de liques (mantemento), que pola súa lenta acción non se adoita combinar con limpeza mecánica, simplemente déixase actuar (e repetir todos os anos). Pero, queremos iso?.
Ata o de agora -e inclúome entre os culpables- este modo de traballo invasivo veu sendo a norma, pero chegou o momento de redefinir radicalmente os métodos de limpeza. Máis ben teriamos que eliminar a acción directa, e pensar a intervención sobre os factores ecolóxicos, tentando o seu control na medida do posible: drenaxe de auga, iluminación vs. sombreado, eliminación temporal da luz solar, etc.
Todas as cuestións anteriores poderían explicarse e debaterse máis detalladamente, e sobre todo trasladarse a protocolos de boas prácticas para a adecuación, a xestión da visita e o mantemento dos sitios con arte rupestre abertos á visita. Pero, por máis que resulte incomprensible, non coñecemos este tipo de documento para ningún dos grandes xacementos coñecidos e visitados por todos.
Por moi graves que nos parezan, os problemas descritos ata o de agora son tan só evidencias menores dun asunto de maior entidade. Debemos ampliar aínda máis a mirada, agora cara á totalidade do conxunto rupestre, afastándonos dos escasos e afortunados sitios visitables. Na nosa forma de pensar, o auténtico reto consiste en protexer a totalidade dos petróglifos, e non só eses limitados espazos nos que se desenvolven accións de presentación. As políticas de xestión e protección deberían garantir a preservación da totalidade do grupo patrimonial e, só a partir de aí, seleccionar certos elementos para a súa presentación pública. Pero fixemos o contrario: uns sitios afortunados recibiron moito investimento, mentres nada se facía coa maioría de lugares, abandonados á súa sorte.
E cando se aborda esa mirada globalizadora, seguimos percibindo carencias inasumibles. O mellor exemplo, a desfeita producida polo lume; un problema que causou a desaparición de centos senón miles de grafías prehistóricas, moitas delas antes de que lográsemos sequera documentalas. O peor é que se trata dun risco que non fai senón aumentar, ao mesmo tempo que o cambio climático e tamén favorecido por erróneas políticas industriais: se queremos incrementar o risco, nada mellor que factorías como Altri, que fomentarán novas plantacións do odioso eucalipto. Pero sexamos razoables, resulta posible conter o risco de incendio?, ou do resto de factores que inflúen na preservación dos petróglifos, incluso o aleatorio vandalismo?. A resposta é que, a pesar da complexidade do reto, resulta posible e viable se se despregan as ferramentas necesarias.
Cremos que o núcleo de todos os problemas sinalados é a ausencia dun plan global, un programa que aborde todas as necesidades, todas as accións posibles, todos os axentes dispoñibles: un plan de xestión para os petróglifos galegos. Mirando con certa perspectiva, cumpridos máis de corenta anos do estatuto de autonomía, é lamentable que non fósemos capaces de formular un plan específico de protección para o noso patrimonio máis singular.
Iso si, a tarefa é de tal complexidade que esixe a converxencia e traballo cooperativo de todos os axentes dispoñibles. E isto lévanos a outro paradoxo: faltaban mans para traballar, e as que tiñamos expulsámolas da xestión do patrimonio cultural: as mans da cidadanía. Falemos un intre deste asunto. Que é o patrimonio? a quen pertence?, quen debe xestionalo?. Na autorizada voz da UNESCO, o patrimonio cultural “é á vez un produto e un proceso que fornece ás sociedades un caudal de recursos que se herdan do pasado, créanse no presente e transmítense ás xeracións futuras para o seu beneficio”.
As consecuencias que derivan do anterior son múltiples, todas elas renovadoras respecto dos paradigmas actuais:
- O patrimonio cultural (PC) é un concepto dinámico, en continua ampliación (e por desgraza, perda);
- A ampliación do PC derívase das novas valoracións sociais, que aceptan como “herdanza cultural” elementos novos, sexan recentes ou pretéritos;
- Os puntos 1 e 3 resúmense nun, o concepto e límites do PC é unha construción social (e non xurídica);
- En tanto que herdanza e construción social, o PC pertence á comunidade e a ela debe responder calquera iniciativa;
- O PC non pode ser desligado da súa contorna (social, natural etc.); o PC forma parte dun conxunto e un territorio, e non pode tratarse como individuo illado;
- Moi nitidamente, PC e patrimonio natural (paisaxe, territorio) non poden desligarse;
- O mesmo pode dicirse do patrimonio inmaterial: calquera elemento patrimonial posúe contidos inmateriais, valores e significados, non só materia;
- E como corolario de todo o anterior, o PC debe entenderse como parte non xa dun territorio senón tamén dunha sociedade. En consecuencia, a esa sociedade (local ou universal) debe orientarse a xestión;
- Dada a carga semántica do concepto de “patrimonio cultural”, deberiamos tal vez adoptar un novo termo, “patrimonio colectivo”.
Todo elo orienta a mirada á sociedade, para incorporala decididamente ás responsabilidades da xestión, democratizando as decisións e outorgándolle un maior peso no liderado das actuacións. Por último e como contrapunto, o fomento da participación cidadá é quizais a única chave para o recoñecemento social do PC (a incorporación a súa “herdanza cultural”) e a garantía da súa salvagarda.
Mentres tanto, as administracións centráronse na promulgación dunha lexislación que carecía de medidas de estímulo e fomento da participación, e privilexiaba a acción sancionadora. Tamén parece ter coidado moito a reserva de actuación para certas profesións. Parecera que entre técnicos e administracións arrogámonos a exclusividade na xestión do patrimonio colectivo, rexeitando a colaboración do resto de actores, e percibindo a actuación de terceiros (comunidades, afeccionados, asociacións culturais, etc.) pouco máis que un molesto pero persistente ruído que debiamos soportar pacientemente.
Definida a condición anterior, a participación comunitaria, poderemos abordar o deseño das accións e a repartición de responsabilidades. A ampla diversidade de tarefas deben acometerse ao tempo, para que actúen de forma cooperativa, o que denominamos noutros documentos como “xestión integrada”. Busquen na internet “carta icomos arte rupestre”, e apareceralles un documento de interese, que presenta os principios sobre os que construír ese programa.
Non se pretende expor aquí o programa, só a garantía de que é posible e sobre todo, urxente. Chegou ou tempo devolver en afecto e coidado ese amor outorgado, tanta alegría recibida.
Fernando Carrera Ramírez
Conservador de patrimonio arqueolóxico.